Projekt ustawy sanacyjnej w procedurze karnej – kluczowe zmiany

Projekt ustawy przygotowany przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego przewiduje istotne zmiany w Kodeksie postępowania karnego. Najważniejsze z nich dotyczą definicji podejrzanego, zasad wykorzystywania materiałów z kontroli operacyjnej, stosowania tymczasowego aresztowania oraz zwalniania z tajemnicy zawodowej. Celem projektu jest przywrócenie standardów konstytucyjnych i konwencyjnych oraz ograniczenie rozwiązań wzmacniających nadmiernie pozycję organów ścigania. Zmiany te mają charakter naprawczy, lecz w kilku obszarach mogą jednak rodzić pytania interpretacyjne.

NOWA DEFINICJA PODEJRZANEGO – WZMOCNIENIE GWARANCJI PROCESOWYCH

Projekt modyfikuje moment uzyskania przez osobę statusu podejrzanego. Obecne regulacje art. 71 § 1 k.p.k. pozwalają organom przez dłuższy czas prowadzić czynności wobec osoby faktycznie podejrzanej bez formalnego przedstawienia zarzutów. W praktyce ogranicza to prawo do obrony.

Projekt wiąże status podejrzanego z obiektywnym momentem skierowania przeciwko konkretnej osobie czynności procesowych ukierunkowanych na ściganie. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu, tą czynnością może być zatrzymanie takiej osoby, przeprowadzenie jej okazania, przeszukania tej osoby lub zajmowanego przez nią lokalu lub jej pojazdu, pobranie od tej osoby materiałów biologicznych do badań na podstawie art. 74 § 2 k.p.k. lub zarządzenie wobec niej podsłuchu procesowego.

Oznacza to wcześniejsze uruchomienie gwarancji płynących z uzyskania tego statusu – m.in. prawa do ustanowienia obrońcy. Zmiana ta realizuje standard wynikający z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Ryzyko? Spór może dotyczyć tego, kiedy czynność organu faktycznie jest skierowana przeciwko osobie. Granica nie zawsze będzie oczywista. Należy jednak uznać, że kierunek zmian z pewnością przyczyni się do zwiększenia gwarancji procesowych.

ART. 168B KPK – OGRANICZENIE DOWODÓW Z KONTROLI OPERACYJNEJ

Art. 168b k.p.k. od lat budzi poważne kontrowersje. Przepis ten pozwala bowiem wykorzystać w postępowaniu karnym materiały uzyskanie w toku kontroli operacyjnej także wtedy, gdy dotyczyły przestępstwa innego niż objęte pierwotną zgodą sądu. W praktyce oznacza to możliwość „rozszerzania” zakresu dowodowego bez uprzedniej kontroli sądowej.

Projekt nowelizacji ogranicza tę konstrukcję. Wzmacnia zasadę, że to sąd powinien realnie kontrolować zakres ingerencji w prawa i wolności jednostki. Kontrola operacyjna zawsze stanowi głęboką ingerencję w prywatność. Państwo może ją stosować wyłącznie w jasno określonych, proporcjonalnych granicach.

Nowelizacja porządkuje relację między decyzją o zarządzeniu kontroli, a późniejszym wykorzystaniem materiałów. Nowe rozwiązanie ogranicza pokusę instrumentalnego sięgania po kontrolę operacyjną jako narzędzie poszukiwania nowych, nieznanych wcześniej sprawców przestępstw. Chroni także prawo do prywatności.

Z perspektywy praktyki śledczej zmiana może oznaczać większą formalizację. Prokurator będzie musiał szybciej reagować i występować o dodatkowe zgody sądu. Postępowania mogą stać się bardziej wymagające organizacyjnie. Kierunek zmian wzmacnia jednak standard konstytucyjny i uwzględnia wypracowanie stanowisko orzecznicze.

ZWOLNIENIE Z TAJEMNICY ZAWODOWEJ – ZWIĘKSZONA OCHRONA INFORMACJI

Jeżeli nowelizacja faktycznie zostanie przyjęta, zmiana obejmie również przepis dotyczący przesłuchiwania osób zobowiązanych do zachowania tajemnicy zawodowej (art. 180 k.p.k.).

Nowe brzmienie § 2 utrzymuje zasadę, że adwokat, radca prawny, notariusz, doradca podatkowy, lekarz, dziennikarz, tłumacz przysięgły czy przedstawiciel Prokuratorii Generalnej RP mogą zostać przesłuchani co do faktów objętych tajemnicą tylko wtedy, gdy spełnione zostaną dwa warunki: niezbędność dla dobra wymiaru sprawiedliwości oraz brak możliwości ustalenia danej okoliczności na podstawie innego dowodu.

Zmiana dotyczy środka odwoławczego – na postanowienie sądu o zwolnieniu z tajemnicy przysługuje zażalenie. Co istotne, jego wniesienie wstrzyma wykonanie decyzji o zwolnieniu z tajemnicy. Sąd II instancji zobowiązany będzie do rozpoznania zażalenia niezwłocznie, nie później niż w terminie 7 dni od przekazania akt.

W praktyce oznacza to realne wzmocnienie ochrony tajemnicy zawodowej. Do tej pory decyzja o zwolnieniu mogła zostać wykonana, zanim sąd odwoławczy zdążył ją ocenić. Nowe rozwiązanie eliminuje to ryzyko, bez jednoczesnego przedłużania postępowania przygotowawczego.

TYMCZASOWE ARESZTOWANIE – OGRANICZENIE STOSOWANIA ŚRODKA

Tymczasowe aresztowanie należy do najbardziej dolegliwych środków procesowych i należy stosować je wyjątkowo, co nie zawsze jednak znajduje odzwierciedlenie w statystykach (o czym więcej pisaliśmy tutaj: https://tymczasowyareszt.pl/raport-court-watch/).

W ostatnich latach praktyka często opierała się na domniemaniu, że wysoka grożąca kara uzasadnia obawę ucieczki lub matactwa procesowego. Sądy wielokrotnie powoływały się na abstrakcyjne zagrożenie surową karą. Tego rodzaju argumentacja osłabiała generalny wymóg indywidualnej oceny przypadku.

Projekt wzmacnia wymóg konkretnej analizy. Podkreśla, że sama wysokość ustawowego zagrożenia nie może automatycznie przesądzać o konieczności izolacji. Najważniejszymi z ujętych w projekcie nowelizacji zmian są:

• zmiana definicji surowej kary poprzez podwyższenie minimalnej górnej granicy ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności z 8 na 10 lat,
• podwyższenie minimalnej dolnej granicy ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności z 1 roku na 2 lata,
• podczas przedłużania tymczasowego aresztu – konieczność weryfikacji przez sąd stopnia realizacji czynności procesowych wskazanych we wniosku o zastosowanie i wcześniejszych wnioskach o przedłużenie tymczasowego aresztowania, a także powodów, przez które określonych czynności dotąd nie wykonano lub nie ukończono.

Rozwiązanie to nie jest jednak idealne – od lat w doktrynie postuluje się całkowite uchylenie przesłanki surowej kary jako prowadzącej do nadmiernego stosowania tymczasowego aresztowania. Nowelizacja ograniczy jednak automatyzm w jego stosowaniu. Jednocześnie nie oznacza ona znacznej liberalizacji – w sprawach, w których istnieje realna obawa matactwa lub ucieczki, sądy nadal będą mogły stosować areszt.

POZOSTAŁE ZMIANY – KIERUNEK NAPRAWCZY

Projekt obejmuje również szereg innych modyfikacji procedury karnej – w szczególności w odniesieniu do możliwości składania przez prokuratorów sprzeciwów. Obejmują one m.in.:

• zmiana treści art. 37 k.p.k. – uniemożliwienie prokuratorowi złożenia wniosku o przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu z uwagi na dobro wymiaru sprawiedliwości,
• zmiana treści art. 99a § 1 k.p.k. – wyłączenie obligatoryjnego sporządzania uzasadnień wyroków na formularzu,
• uchylenie art. 257 § 3 k.p.k. – wyłączenie arbitralności działań prokuratora i odebranie mu możliwości złożenia sprzeciwu od postanowienia o zmianie środka zapobiegawczego,
• uchylenie art. 258 § 2 i § 3 k.p.k. – umożliwienie wydania listu żelaznego pomimo sprzeciwu prokuratora oraz brak obowiązku jego udziału w posiedzeniu w przedmiocie wydania listu żelaznego,
• uchylenie art. 360 § 2 k.p.k. – uniemożliwienie prokuratorowi sprzeciwienia się wyłączeniu jawności rozprawy.

PODSUMOWANIE

Projekt ustawy sanacyjnej w części procesowej ma wyraźny, gwarancyjny charakter. Nie przebudowuje całego modelu procesu. Proponowane zmiany korygują jednak rozwiązania, które w ostatnich latach osłabiały pozycję podejrzanego i wzmacniały automatyzm organów ścigania.

Najważniejsze zmiany dotyczą momentu uzyskania statusu podejrzanego, zasad korzystania z materiałów z kontroli operacyjnej, stosowania tymczasowego aresztowania oraz ochrony tajemnicy zawodowej. W każdym z tych obszarów projekt wzmacnia kontrolę sądu oraz ogranicza sytuacje, w których formalnie dopuszczalne działania prowadziły do realnego osłabienia prawa do obrony.

Istotne znaczenie mają także korekty dotyczące sprzeciwów prokuratora, formularzowych uzasadnień wyroków, czy przekazywania spraw innym sądom. Projekt wyraźnie zmniejsza wpływ prokuratora na decyzje w zakresie zmiany środka zapobiegawczego, listu żelaznego czy wyłączenia jawności rozprawy. Wzmacnia rolę sądu jako niezależnego arbitra.

Jeżeli nowelizacja wejdzie w życie w proponowanym kształcie, proces karny stanie się bardziej przewidywalny i transparentny. Wzmocni się pozycja jednostki w relacji z państwem, a jednocześnie organy ścigania zachowają skuteczne narzędzia działania.

For English summary click here.

Artykułu dostępny po angielsku tutaj.