Rzecznik Praw Obywatelskich o surowej grożącej karze

Przyszłość wielu aresztowanych stoi pod znakiem zapytania. W marcu tego roku przed Trybunałem Konstytucyjnym zostały zainicjowane dwa postępowania, które mogą mieć istotne znaczenie dla praktyki stosowania tymczasowego aresztowania.   Zainicjowane postępowania dotyczą przepisów Kodeksu postępowania karnego, określających przesłanki stosowania najsurowszego środka zapobiegawczego. Do postępowań przystąpił również Rzecznik Praw Obywatelskich, który w piśmie szczegółowo uzasadnił wyrażone stanowisko. 

Problematyka traktowania grożącej surowej kary jako samodzielnej przesłanki stosowania tymczasowego aresztu zyskała w ostatnim czasie szczególne zainteresowanie, w świetle prezydenckiego weta wobec Ustawy z 27 lutego 2026 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw.  

Rozstrzygnięcie Trybunału może zatem okazać się kluczowe dla dalszego kierunku prac legislacyjnych oraz rozwoju orzecznictwa w tym obszarze. 

PRZEDMIOT POSTĘPOWAŃ PRZED TRYBUNAŁEM KONSTYTUCYJNYM 

Przed Trybunałem Konstytucyjnym toczą się dwa postępowania zainicjowane skargami konstytucyjnymi dotyczącymi podstaw stosowania i przedłużania tymczasowego aresztowania – sprawy M.S. (SK 14/26) i N.S. (SK 18/26). 

Przedmiotem kontroli będzie art. 258 § 2 k.p.k. – możliwość aresztowania z uwagi na grożącą surową karę. W praktyce sama wysokość potencjalnej kary może być jedynym argumentem za pozbawieniem wolności. Zbadany będzie też art. 258 § 1 pkt 2 k.p.k. w interpretacji zakładającej „domniemanie” utrudniania postępowania przez podejrzanego. Interpretacja ta nie wymaga przedstawienia konkretnych dowodów na takie ryzyko.

Kluczowe pytanie brzmi: czy można ograniczać wolność wyłącznie na podstawie surowości grożącej kary? Czy wystarczą ogólne przypuszczenia matactwa lub ucieczki bez poparcia dowodami? Skarżący podnoszą, że art. 258 § 2 k.p.k. nie zawiera jasnych przesłanek tymczasowego aresztowania. Przesłanka surowości kary pozwala aresztować nawet osobę nieutrudniającą postępowania. Zdaniem skarżących tak sformułowana norma nie spełnia konstytucyjnego wymogu precyzyjnego określenia zasad pozbawienia wolności.

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH PRZEDSTAWIŁ SWOJE STANOWISKO

Rzecznik Praw Obywatelskich przystąpił do zainicjowanych postępowań, opowiadając się po stronie skarżącego. W pismach skierowanych do Trybunału Konstytucyjnego wniósł o stwierdzenie, że art. 258 § 2 k.p.k. jest niezgodny z art. 41 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 Konstytucji RP. 

W piśmie zwrócił uwagę na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2012 r. I KZP 18/11. Utrwaliła ona pogląd, że przesłanka surowej kary stanowi samoistną podstawę stosowania tymczasowego aresztowania, tworząc domniemanie obawy utrudniania postępowania.  

Rzecznik w piśmie nawiązał także do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 lipca 2019 r. (S 3/19), w którym Trybunał zasygnalizował dwie główne wady. Po pierwsze, przepis pozwala abstrahować od rzeczywistej potrzeby zabezpieczenia postępowania, nie spełnia kryterium konieczności z art. 31 ust. 3 Konstytucji, ogranicza kontrolę sądową i może prowadzić do „odpodmiotowienia” oskarżonego. Po drugie, jego wykładnia osłabia znaczenie innych gwarancji procesowych, w tym zasady tymczasowości i subsydiarności, czyniąc bezprzedmiotowym art. 258 § 4 k.p.k. 

Zdaniem Rzecznika norma ta narusza zasadę proporcjonalności, ponieważ w praktyce nie realizuje samodzielnie żadnego odrębnego celu zapobiegawczego. Jeżeli nie zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub matactwa, podstawą decyzji sądu powinny być przesłanki z art. 258 § 1 k.p.k. Z kolei w sytuacjach, gdy celem jest zapobieżenie popełnieniu nowego przestępstwa, ustawodawca przewidział odrębną podstawę w art. 258 § 3 k.p.k. Dodatkowo przesłanka surowej kary nie aktualizuje się w toku postępowania – chyba, że zmieniona zostaje kwalifikacja prawna – co może prowadzić do automatycznego przedłużania aresztu aż do prawomocnego zakończenia sprawy. 

KONTRARGUMENTY

Z drugiej strony Rzecznik przyznaje, że konstrukcja art. 258 § 2 k.p.k. „może być przydatna w realizacji celu, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa i porządku publicznego, w takim sensie, w jakim każda izolacja osób podejrzewanych o ciężkie przestępstwa zmniejsza ryzyko ich ponownego popełnienia” 

Na koniec powołano orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zgodnie z którym sama surowość zarzutów nie wystarcza, aby uzasadnić długotrwałe stosowanie aresztu. Sąd powinien opierać się na konkretnych okolicznościach wskazujących na realne ryzyko ucieczki, matactwa lub utrudniania postępowania. 

Jednocześnie w sprawie Stettner przeciwko Polsce (skarga nr 38510/06) Trybunał uznał, że domniemanie wynikające z art. 258 § 2 k.p.k. samo w sobie nie narusza Konwencji. Podkreślono jednak, że sama waga zarzutów nie może być jedynym powodem utrzymywania długotrwałego aresztu. 

WPŁYW POTENCJALNEGO ROZSTRZYGNIĘCIA NA PORZĄDEK PRAWNY

Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym jest aktualnie na wczesnym etapie, a jego rozstrzygnięcie jest na ten moment niemożliwe do przewidzenia. Warto jednak zwrócić tu szczególną uwagę na wspomniane już postanowienie sygnalizacyjne z 17 lipca 2019 r., sygn. akt S 3/19. Jeśli Trybunał utrzyma tę linię to możliwe, że przychyli się do złożonych skarg i uzna przepis za niezgodny z Konstytucją. Co to oznacza w praktyce? 

Sądy nie będą mogły orzekać o przedłużeniu tymczasowego aresztowania wyłącznie z uwagi na zagrożenie surową karą. Przy wydawaniu takiego orzeczenia sąd każdorazowo będzie zobowiązany wykazać konkretne dowody lub okoliczności wskazujące na realną obawę matactwa, ucieczki lub innego sposobu utrudniania postępowania. 

Ponadto takie rozstrzygnięcie mogłoby stanowić bodziec do ponownego podjęcia prac legislacyjnych nad Kodeksem postępowania karnego. Proponowana jest nowelizacja w kierunku expressis verbis powiązania przesłanki surowej kary z obawami z art. 258 § 1 k.p.k. – tak jak to obowiązywało w okresie od 1 lipca 2015 r. do 14 kwietnia 2016 r. – a także wprowadzenie maksymalnych terminów stosowania aresztu, czego obecna regulacja nie przewiduje. 

Co istotne, ograniczenie możliwości samodzielnego powoływania się na przesłankę surowej kary mogłoby zmniejszyć liczbę przegranych spraw w Strasburgu z art. 5 ust. 3 EKPC. Jak wskazuje Rzecznik Praw Obywatelskich, w znacznej części spraw, w których stwierdzono naruszenie tego artykułu przez Polskę, stosowanie aresztu uzasadniano właśnie grożącą oskarżonemu surową karą. 

PRÓBA USUNIĘCIA PRZESŁANKI Z KODEKSU

W ostatnim czasie szerokim echem odbiła się procedura nowelizacji Kodeksu postępowania karnego określanej jako „ustawa sanacyjna”. Przewidywała ona m.in. rezygnację z możliwości stosowania zagrożenia surową karą jako samodzielnej przesłanki tymczasowego aresztowania. Więcej na ten temat pisaliśmy w artykule, który można znaleźć tutaj. Projekt został uchwalony przez Sejm, jednak nie uzyskał akceptacji Prezydenta, w wyniku czego został zawetowany.

Decyzja ta spotkała się z krytycznymi głosami części środowisk prawniczych. Prezes Naczelnej Rady Adwokackiej zwracał uwagę, że proponowane zmiany zmierzały do uporządkowania zasad stosowania i przedłużania tymczasowego aresztowania oraz do wzmocnienia zasady proporcjonalności tego środka. W ocenie zwolenników reformy, nowelizacja miała służyć lepszemu wyważeniu interesów procesowych oraz wzmocnieniu gwarancji ochrony wolności i praw jednostki. 

PODSUMOWANIE

Istota problemu, którym zajmie się Trybunał, sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy samo zagrożenie surową karą – czyli przewidywana wysokość ewentualnego wyroku – może wystarczać do zastosowania tymczasowego aresztowania jeszcze przed wydaniem orzeczenia przez sąd. Trybunał oceni więc, czy obecne przepisy zapewniają właściwą równowagę między ochroną wolności osobistej a potrzebą zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego, czy też w praktyce zbyt duże znaczenie przypisuje się samej surowości grożącej kary. 

Perspektywę zmian ograniczających ryzyko nadużywania tymczasowego aresztowania można oceniać pozytywnie z punktu widzenia standardów ochrony wolności jednostki. Jednak doświadczenia ostatnich lat pokazują, że regulacje w tym zakresie ulegały istotnym zmianom wraz ze zmianami politycznymi. Kierunek liberalizujący podejście do stosowania tymczasowego aresztowania oraz wzmacniający element kontradyktoryjności bywał postrzegany odmiennie przez kolejne ekipy rządzące. Z jednej strony traktowany był jako wzmocnienie gwarancji procesowych, z drugiej jako ograniczenie narzędzi organów ścigania. 

Przykładem takich zmian była nowelizacja, która weszła w życie 1 lipca 2015 r. zwana „nowelą lipcową”. Szybko została zmodyfikowana po zmianie układu politycznego w drugiej połowie 2015 r. W krótkim czasie doprowadziło to do istotnej korekty obowiązujących rozwiązań dotyczących art. 258 § 2 k.p.k., co w praktyce wpłynęło na sposób stosowania tymczasowego aresztowania w kolejnych latach. 

For English summary click here.

Artykułu dostępny po angielsku tutaj.